„Zawroty głowy” to określenie, którym pacjenci opisują bardzo różne odczucia. Dla jednej osoby będzie to wrażenie wirowania otoczenia, dla innej chwiejność podczas chodzenia, uczucie unoszenia się, osłabienie albo wrażenie, że za chwilę dojdzie do omdlenia. Różnice te mają znaczenie, ponieważ przyczyny dolegliwości mogą być związane z układem przedsionkowym ucha wewnętrznego, układem krążenia, przyjmowanymi lekami, zaburzeniami metabolicznymi, a także z układem nerwowym.
Większość epizodów zawrotów głowy nie oznacza poważnej choroby neurologicznej. Istnieją jednak sytuacje, w których nagłe zaburzenia równowagi lub wirowanie mogą być objawem udaru, migreny przedsionkowej albo innych schorzeń neurologicznych. Znaczenie ma wtedy nie tylko charakter zawrotów, lecz przede wszystkim sposób ich rozpoczęcia, czas trwania, czynniki wywołujące i objawy towarzyszące.
Czy każde zawroty głowy mają podłoże neurologiczne?
Nie. Jedną z częstych przyczyn napadowych zawrotów głowy jest łagodne napadowe położeniowe zawroty głowy – BPPV. Charakterystyczne są krótkie epizody wirowania pojawiające się po określonym ruchu głowy, np. podczas obracania się w łóżku, pochylania albo odchylania głowy. Problem wynika z nieprawidłowego przemieszczania się drobnych struktur w obrębie ucha wewnętrznego.
Inne przyczyny mogą obejmować między innymi zaburzenia błędnika, spadki ciśnienia przy zmianie pozycji ciała, odwodnienie, działania niepożądane niektórych leków czy zaburzenia rytmu serca.
Dlatego samo stwierdzenie „mam zawroty głowy” nie wskazuje jeszcze, konsultacja z którym specjalistą będzie najbardziej potrzebna ani jakie badanie należy wykonać. Ważne jest ustalenie wzorca dolegliwości.
Co lekarz chce wiedzieć o zawrotach głowy?
Współczesne podejście diagnostyczne przywiązuje dużą wagę do czasu trwania i czynników wyzwalających objawy, a nie wyłącznie do tego, czy pacjent opisuje je jako wirowanie, kołysanie czy oszołomienie.
Inaczej analizuje się kilkunastosekundowe epizody występujące po obróceniu głowy, inaczej nawracające napady trwające kilkadziesiąt minut, a jeszcze inaczej nagle rozpoczęte i utrzymujące się przez wiele godzin zawroty z niestabilnością chodu.
Podczas konsultacji warto dokładnie określić:
- kiedy pojawił się pierwszy epizod,
- czy początek był nagły, czy stopniowy,
- jak długo utrzymują się objawy,
- czy pomiędzy napadami występuje pełna poprawa,
- czy zawroty są związane z ruchem głowy lub zmianą pozycji,
- czy towarzyszą im nudności i wymioty,
- czy występują zaburzenia słuchu lub szumy uszne,
- czy pojawia się ból głowy, światłowstręt lub nadwrażliwość na dźwięki,
- czy występują problemy z chodzeniem, widzeniem, mową lub czuciem.
Tak zebrany wywiad pomaga zawęzić możliwe przyczyny jeszcze przed wykonaniem badań dodatkowych.
Kiedy zawroty głowy mogą oznaczać udar?
Szczególnej uwagi wymagają nagłe, silne zawroty utrzymujące się bez przerwy, zwłaszcza jeśli towarzyszą im nudności lub wymioty i wyraźne zaburzenia równowagi. Taki zestaw objawów określa się jako ostry zespół przedsionkowy.
Jedną z możliwych przyczyn jest zaburzenie dotyczące ucha wewnętrznego, jednak podobny obraz może wystąpić przy udarze w obszarze tylnego krążenia mózgowego, obejmującego między innymi pień mózgu i móżdżek.
Objawami alarmowymi towarzyszącymi zawrotom są przede wszystkim:
- nagły niedowład lub drętwienie kończyny albo części twarzy,
- zaburzenia mowy lub trudność w rozumieniu wypowiedzi,
- podwójne widzenie lub inne nagłe zaburzenia widzenia,
- znaczna chwiejność lub niemożność samodzielnego chodzenia,
- nagłe zaburzenia koordynacji ruchów,
- nowo powstałe zaburzenia połykania,
- nagła utrata słuchu,
- zaburzenia świadomości.
Pojawienie się takich symptomów wymaga pilnej oceny medycznej. Nagłe zawroty połączone z ogniskowymi objawami neurologicznymi, nową niestabilnością lub nagłym pogorszeniem słuchu powinny prowadzić do pilnego wykluczenia udaru tylnego krążenia.
Warto jednocześnie pamiętać, że same zawroty głowy, bez zaburzeń równowagi i innych objawów neurologicznych, znacznie rzadziej świadczą o poważnej chorobie układu nerwowego.
Migrena przedsionkowa – zawroty nawet bez silnego bólu głowy
Neurologiczną przyczyną nawracających zawrotów może być również migrena przedsionkowa. Rozpoznanie bywa trudne, ponieważ u części pacjentów podczas epizodu dominują właśnie zaburzenia równowagi i wirowanie, a typowy pulsujący ból głowy może być słaby lub wcale się nie pojawić.
Podczas epizodu mogą pojawiać się między innymi:
- światłowstręt,
- nadwrażliwość na dźwięki,
- migrenowy ból głowy,
- aura wzrokowa,
- nudności,
- nasilenie zawrotów podczas poruszania głową.
Rozpoznanie wymaga także wykluczenia innych przyczyn dolegliwości. Nie każdy pacjent z migreną i zawrotami głowy ma więc migrenę przedsionkową.
Czy stwardnienie rozsiane lub inne choroby neurologiczne mogą powodować zawroty?
Tak, ale są to znacznie rzadsze przyczyny niż zaburzenia obwodowego układu przedsionkowego czy migrena.
Zawroty i problemy z równowagą mogą pojawić się w chorobach dotyczących pnia mózgu, móżdżku oraz dróg nerwowych odpowiadających za integrację informacji o położeniu ciała. Należą do nich między innymi choroby demielinizacyjne, takie jak stwardnienie rozsiane, oraz niektóre choroby zapalne, naczyniowe i strukturalne ośrodkowego układu nerwowego.
W takich sytuacjach często występują również inne nieprawidłowości neurologiczne: zaburzenia czucia, widzenia, koordynacji, osłabienie kończyn czy zmiany odruchów. Izolowane, krótkotrwałe zawroty głowy bez innych objawów są znacznie mniej charakterystyczne dla poważnej choroby neurologicznej.
Dlaczego sposób chodzenia ma znaczenie?
Ocena równowagi i chodu jest jednym z istotnych elementów badania pacjenta z ostrymi zawrotami głowy. Osoba z łagodnym zaburzeniem obwodowym może czuć się bardzo źle i mieć nudności, ale stopień niestabilności oraz współistniejące objawy pomagają lekarzowi w różnicowaniu przyczyn.
Znaczna, nowo powstała ataksja, czyli zaburzenie koordynacji uniemożliwiające stabilne stanie lub chodzenie, jest objawem wymagającym szczególnej uwagi.
Podczas badania neurologicznego lekarz sprawdza również ruchy gałek ocznych, obecność oczopląsu, koordynację kończyn, czucie, siłę mięśniową, mowę i funkcje nerwów czaszkowych.
Czym jest badanie HINTS?
U wybranych pacjentów z nagłym, utrzymującym się ostrym zespołem przedsionkowym lekarz odpowiednio przeszkolony w tej metodzie może wykonać zestaw prób określany jako HINTS. Obejmuje on ocenę odruchu przedsionkowo-ocznego, charakteru oczopląsu i ustawienia gałek ocznych.
Badanie pomaga różnicować obwodowe i ośrodkowe przyczyny ostrego zespołu przedsionkowego. Nie jest jednak testem przeznaczonym do samodzielnego wykonania ani uniwersalnym badaniem dla każdej osoby odczuwającej zawroty.
Kiedy zawroty głowy warto skonsultować neurologicznie?
Konsultacja jest szczególnie uzasadniona, gdy objawy nawracają bez jasnego związku ze zmianą położenia, współistnieją z bólami migrenowymi lub innymi symptomami neurologicznymi albo gdy dotychczasowa diagnostyka nie wyjaśnia ich przyczyny.
Ważna jest także zmiana dotychczasowego wzorca dolegliwości. Osoba, która od lat doświadcza podobnych krótkich epizodów, znajduje się w innej sytuacji klinicznej niż pacjent, u którego po raz pierwszy pojawiły się nagłe, wielogodzinne zawroty połączone z trudnością w chodzeniu.
Należy pamiętać, że zawroty głowy są objawem, a nie rozpoznaniem. Dopiero analiza ich początku, czasu trwania, czynników wyzwalających i symptomów towarzyszących pozwala ustalić, czy przyczyny należy szukać w błędniku, układzie krążenia, działaniu leków czy układzie nerwowym.