Bolesne miesiączki są częstą dolegliwością. Jednak silnego bólu, który regularnie wyłącza z codziennego funkcjonowania, nie należy uznawać za nieodłączny element menstruacji. Jeżeli podczas miesiączki konieczna jest rezygnacja z pracy, szkoły, aktywności fizycznej czy spotkań, a dolegliwości powtarzają się przez kolejne cykle, warto poszukać ich przyczyny. Jedną z możliwości jest endometrioza.
Według Światowej Organizacji Zdrowia endometrioza dotyczy około 10% kobiet w wieku rozrodczym na świecie. Choroba może mieć bardzo różny przebieg. U jednej pacjentki dominują nasilone bóle miesiączkowe, u innej problemy jelitowe, ból podczas współżycia albo trudności z zajściem w ciążę. Co istotne, natężenie dolegliwości nie zawsze odpowiada rozległości zmian.
Czym jest endometrioza?
Endometrioza jest przewlekłą chorobą, w której tkanka okalająca błonę śluzową jamy macicy występuje poza jej prawidłową lokalizacją. Ogniska choroby najczęściej znajdują się w obrębie miednicy mniejszej, między innymi na otrzewnej, jajnikach czy strukturach położonych w sąsiedztwie macicy.
Zmiany mogą prowadzić do miejscowej reakcji zapalnej, powstawania zrostów i dolegliwości bólowych. Endometrioza może również przyjmować postać torbieli endometrialnych jajników albo naciekać głębiej położone struktury, np. jelito, pęcherz moczowy czy moczowody.
Przyczyny jej rozwoju nadal nie zostały w pełni poznane. Wiadomo natomiast, że choroba może rozpoczynać się już u nastolatek i nie jest problemem dotyczącym wyłącznie dorosłych kobiet planujących ciążę.
Kiedy ból miesiączkowy powinien zwrócić uwagę?
Sam fakt występowania bólu podczas miesiączki nie oznacza endometriozy. Dolegliwości powinny jednak skłonić do konsultacji, jeśli są nasilone, powtarzalne albo wyraźnie wpływają na codzienne życie.
Aktualne zalecenia wskazują, że endometriozę należy brać pod uwagę między innymi przy bólu miesiączkowym, który ogranicza zwykłą aktywność i obniża jakość życia.
Niepokój powinny wzbudzać sytuacje, w których ból:
- zmusza do pozostania w domu zamiast pójścia do szkoły lub pracy,
- uniemożliwia normalną aktywność przez kilka godzin lub dni,
- wymaga regularnego przyjmowania leków przeciwbólowych,
- nasila się z miesiąca na miesiąc,
- rozpoczyna się przed krwawieniem i utrzymuje również po jego zakończeniu,
- występuje także pomiędzy miesiączkami,
- towarzyszy innym dolegliwościom zależnym od fazy cyklu.
Ważne jest indywidualne odczuwanie bólu.Istotny jest charakter dolegliwości, ich powtarzalność, związek z cyklem oraz wpływ na funkcjonowanie.
Endometrioza to nie tylko bolesne miesiączki
Ból miesiączkowy jest najbardziej znanym objawem choroby, ale jej obraz może być znacznie szerszy. Przypuszcza się endometriozę również przy występowaniu przewlekłego bólu miednicy, bólu podczas współżycia, bolesnego oddawania moczu lub stolca oraz problemów z płodnością.
Charakterystyczne mogą być zwłaszcza cykliczne dolegliwości, które nasilają się przed miesiączką lub w czasie krwawienia.
Do objawów wymagających uwagi należą między innymi:
- przewlekły ból podbrzusza lub miednicy,
- ból podczas lub po współżyciu,
- ból podczas oddawania stolca, szczególnie w okresie miesiączki,
- ból podczas oddawania moczu,
- cykliczne dolegliwości jelitowe, np. wzdęcia, biegunki lub zaparcia,
- ból okolicy krzyżowej,
- zmęczenie towarzyszące nasilonym dolegliwościom,
- problemy z zajściem w ciążę.
Rzadziej endometrioza może występować poza miednicą. W zależności od lokalizacji ognisk możliwe są wtedy mniej typowe, cykliczne objawy dotyczące innych narządów.
Objawy ze strony jelit nie zawsze oznaczają problem gastroenterologiczny
Jednym z powodów opóźnienia rozpoznania endometriozy jest podobieństwo jej objawów do innych chorób. Pacjentki z bólami brzucha, wzdęciami, zaparciami czy biegunkami mogą przez dłuższy czas szukać przyczyny wyłącznie w obrębie przewodu pokarmowego.
Szczególną uwagę warto zwrócić na zależność objawów od cyklu. Jeśli ból przy wypróżnianiu albo inne dolegliwości jelitowe regularnie nasilają się podczas miesiączki, informację tę należy przekazać ginekologowi.
Podobnie jest w przypadku układu moczowego. Powtarzający się w określonej fazie cyklu ból przy oddawaniu moczu, a tym bardziej obecność krwi w moczu, wymaga diagnostyki i ustalenia rzeczywistej przyczyny.
Czy bardzo silny ból oznacza zaawansowaną endometriozę?
Nie. Natężenie bólu nie pozwala wiarygodnie określić rozległości choroby. Nasilenie objawów bólowych generalnie słabo koreluje ze stopniem zaawansowania endometriozy ocenianym w powszechnie stosowanych klasyfikacjach.
Oznacza to, że pacjentka z niewielkimi zmianami może doświadczać bardzo silnego bólu, a bardziej rozległa choroba może przez pewien czas powodować mniej nasilone dolegliwości.
Z tego samego powodu nie warto porównywać własnych objawów z doświadczeniami innych osób. O dalszej diagnostyce powinien decydować obraz kliniczny konkretnej pacjentki.
Jak diagnozuje się endometriozę?
Diagnostyka rozpoczyna się od dokładnego wywiadu. Istotne są informacje dotyczące momentu występowania bólu, jego związku z cyklem, obfitości krwawień, dolegliwości podczas współżycia, objawów jelitowych i moczowych oraz planów dotyczących płodności.
Warto powiedzieć lekarzowi również o przypadkach endometriozy u najbliższych krewnych. Aktualne zalecenia wskazują, że występowanie choroby u krewnej pierwszego stopnia zwiększa prawdopodobieństwo endometriozy.
Kolejnym etapem może być badanie ginekologiczne oraz USG przezpochwowe. Badanie ultrasonograficzne pozwala między innymi wykryć torbiele endometrialne jajników oraz część przypadków endometriozy głębokiej. Przy podejrzeniu rozległej choroby lekarz może zalecić specjalistyczne USG lub rezonans magnetyczny miednicy.
Prawidłowe USG nie zawsze wyklucza endometriozę
To jedna z najważniejszych informacji dla pacjentek z charakterystycznymi dolegliwościami. Prawidłowy wynik standardowego badania USG nie oznacza automatycznie, że endometriozy nie ma.
Endometriozy nie należy wykluczać wyłącznie dlatego, że badanie ginekologiczne i USG nie wykazały nieprawidłowości. Szczególnie powierzchowne ogniska choroby mogą nie być widoczne w badaniach obrazowych. Jeżeli objawy są charakterystyczne, utrzymują się lub wpływają na codzienne życie, prawidłowy wynik USG nie powinien kończyć diagnostyki.
W określonych sytuacjach rozważa się również histeroskopię i laparoskopię. Obecne podejście diagnostyczne nie zakłada jednak, że każda pacjentka musi przejść operację wyłącznie w celu potwierdzenia endometriozy. Decyzja zależy od objawów, wyników badań obrazowych, odpowiedzi na dotychczasowe leczenie i indywidualnej sytuacji.
Endometrioza może występować również u nastolatek
Silny ból miesiączkowy u nastolatki bywa tłumaczony dojrzewaniem i zmianami hormonalnymi. Tymczasem endometrioza może rozpoczynać się już w młodym wieku.
Jeżeli miesiączki regularnie powodują nieobecności w szkole, omdlenia, wymioty, bardzo silny ból albo konieczność ograniczenia normalnego funkcjonowania, problem wymaga oceny lekarskiej. Szczególną uwagę warto zwrócić także wtedy, gdy standardowe postępowanie nie przynosi wystarczającej poprawy.
Wczesne zgłaszanie objawów pozwala uniknąć sytuacji, w której nasilone dolegliwości przez wiele lat traktowane są jako „normalna miesiączka”.
Ból miesiączkowy warto oceniać przez jego wpływ na życie
Nie każda bolesna miesiączka oznacza endometriozę, ale ból odbierający możliwość normalnego funkcjonowania nie powinien być bagatelizowany. Podobnie jest z przewlekłym bólem miednicy, bolesnym współżyciem, cyklicznymi objawami jelitowymi i moczowymi czy problemami z płodnością.
Pomocne może być prowadzenie przez kilka cykli dziennika objawów. Warto zapisywać moment wystąpienia bólu, jego natężenie, lokalizację, przyjmowane leki oraz towarzyszące objawy ze strony przewodu pokarmowego i układu moczowego. Takie informacje ułatwiają podczas konsultacji ocenę zależności między dolegliwościami a cyklem miesiączkowym.
Endometrioza ma różne oblicza, dlatego jej diagnostyka nie powinna opierać się na jednym objawie ani jednym badaniu. Znaczenie ma całość obrazu klinicznego i odpowiednio dobrana dalsza diagnostyka.